Trải nghiệm về không gian trị liệu có thể đóng góp tích cực vào kết quả trị liệu, cũng như ảnh hưởng đến cảm xúc và tinh thần của thân chủ. Không gian phòng trị liệu cũng là nơi nhà trị liệu làm việc trong nhiều giờ, đồng thời tạo nên những ấn tượng ban đầu trong tiến trình nhà trị liệu hỗ trợ thân chủ.

Một thiết kế phòng trị liệu mang đến không gian ấp áp, đón nhận, an toàn giúp tạo lập một môi trường trị liệu hiệu quả. Mỗi thân chủ đều có những cảm nhận môi trường khác nhau. Trong một số vấn đề về sức khỏe tâm thần, thân chủ càng dễ mẫn cảm với không gian trị liệu (Dijkstra & cộng sự, 2008).

Không gian trị liệu lý tưởng có thể bao gồm các yếu tố như: sự riêng tư, việc trang trí và sắp xếp vật dụng bao gồm ghế ngồi, thảm, ánh sáng, màu tường. Và có hướng nhìn ra sân vườn/khoảng không tự nhiên nếu có thể. Những yếu tố trên góp phần tích cực trong tiến trình hỗ trợ thân chủ, cũng như sức khỏe của nhà trị liệu cùng nhóm làm việc (Pearson & Wilson, 2012).

Tùy theo bối cảnh hoạt động và điều kiện của nơi làm việc, có những khác biệt lớn trong không gian trị liệu. Trong trường hợp nhà trị liệu cần thiết kế lại hoặc thiết lập không gian mới có thể xem xét các yếu tố sau:

Màu sắc: Nhà trị liệu có thể cân nhắc sử dụng màu tường theo các tông màu sáng, dịu nhẹ.

Chỗ ngồi: Cần đảm bảo vị trí ngồi của nhà trị liệu và thân chủ thuận lợi cho việc đối thoại - có lưng tựa, dễ dàng điều chỉnh, di chuyển và không quá nặng nề trong trường hợp thân chủ có tiền sử chịu bạo hành. Đồng thời, nếu vị trí ngồi của thân chủ có thể nhìn thấy cửa cũng sẽ tạo thêm cảm giác tự do và an toàn.

Thiên nhiên: Theo các nhà nghiên cứu, sự xuất hiện của mảng xanh có thể tạo lợi ích cho sức khỏe tâm thần. Đơn giản với vài cây xanh trong văn phòng, hoặc có tầm nhìn/lối ra sân vườn, có thể tạo một trải nghiệm trị liệu tích cực.

Vật liệu: Các vật liệu như gỗ có vân, tạo sự dễ chịu hơn so với chất liệu mạ chrome hoặc kính. Tuy vậy hiệu ứng giảm căng thẳng có thể mất đi nếu chúng chiếm hơn 45% các bề mặt của căn phòng (như sàn và tường). Thân chủ cũng không muốn các bề mặt để lại dấu vết khi rời khỏi phòng, như dấu vân tay, nên có thể cân nhắc sử dụng vật liệu phù hợp trong thiết kế.

Cửa sổ: Có thể mở cửa sổ đón ánh nắng khi phù hợp, ánh sáng tự nhiên sẽ giúp không gian sáng, tạo cảm giác cởi mở và ấm áp.

Ánh sáng có thể điều chỉnh: trao cho thân chủ các lựa chọn, để điều chỉnh mức ánh sáng phù hợp trong phòng trị liệu. Giúp thân chủ cảm nhận tầm quan trọng của nhu cầu cá nhân, và củng cố khả năng thể hiện nhu cầu của thân chủ.

Sự riêng tư: Cần đảm bảo cuộc trao đổi giữa nhà trị liệu và thân chủ, không vọng tiếng ra bên ngoài.

Lối đi cũng cần riêng tư, điều này giúp thân chủ cảm thấy được bảo vệ và thoải mái trong phiên làm việc.

Nội thất phù hợp độ tuổi: Nếu đối tượng được hỗ trợ gồm gia đình, trẻ em hoặc người lớn tuổi, phòng trị liệu cần có ghế hoặc băng ghế phù hợp. Sử dụng bàn tròn hoặc không quá góc cạnh có thể giúp tăng tương tác giao tiếp trong phiên làm việc.

Thảm trải sàn: Sử dụng thảm trải sàn có thể tạo cảm giác nhẹ nhàng và dễ chịu cho căn phòng.

Sao nhãng tích cực: Sự “sao nhãng” tích cực giúp thân chủ thả lỏng, sau những chủ đề khó khăn về cảm xúc hoặc những vấn đề nặng nề. Thân chủ có thể chuyển sự tập trung sang một tác phẩm nghệ thuật, một khoảng không yên bình, một món đồ chơi nhỏ.

Cá nhân hóa: Một vài yếu tố cá nhân như chứng nhận/bằng cấp của nhà trị liệu, giúp thân chủ cảm thấy an tâm. Tuy vậy cần tránh quá nhiều vật dụng mang tính cá nhân, dễ làm thân chủ cảm thấy mình như một “vị khách” đến “thăm nhà”.

Thiết kế không gian cần tránh: Như sử dụng các đồ vật quá hào nhoáng, đắt tiền hoặc nội thất quá cũ. Đều có thể ảnh hưởng đến cảm xúc và cảm nhận về không gian trị liệu của thân chủ.

Không gian kín: Phòng trị liệu với không gian kín, không cửa sổ, hoặc các vật liệu nặng nề, dễ khiến thân chủ cảm thấy bí bách không an toàn.

Sự bừa bộn: Giữ phòng trị liệu gọn gàng, giúp tạo sự bình tĩnh và cảm giác trật tự.

Yếu tố kích hoạt tiềm ẩn: Các tác phẩm nghệ thuật thể hiện nỗi buồn, bạo lực, cái chết có khả năng kích hoạt các vấn đề sức khỏe tâm thần hoặc trải nghiệm trong quá khứ của thân chủ.

Vị trí ngồi cố định: Cho phép thân chủ điều chỉnh/chọn lựa vị trí ngồi, giúp thân chủ có cảm giác tự chủ. Thân chủ cũng có thể không thoải mái nếu ghế của nhà trị liệu làm từ chất liệu tốt hơn, hoặc cao hơn ghế của mình.

Phòng chờ: Thiết kế phòng chờ và khu vực lễ tân không phù hợp, làm tăng mức lo âu nơi thân chủ. Hoặc tạo nên cảm nhận bị phân biệt đối xử giữa các thân chủ khác nhau.

Ngoài ra, cần lưu ý các yếu tố sử dụng trong không gian trị liệu như mùi hương, âm nhạc. Để tránh ảnh hưởng tiêu cực đến cảm nhận về không gian và tiến trình trị liệu của thân chủ.

Trong điều kiện giới hạn, khó thay đổi những yếu tố trên. Các thay đổi nhỏ cũng góp phần tạo nên trải nghiệm tích cực hơn trong không gian trị liệu, ở cả thân chủ và nhà trị liệu.

Một không gian trị liệu phù hợp giúp thân chủ cảm nhận sự an toàn, đón nhận và đóng góp vào kết quả trị liệu. Đồng thời có thể giúp nhà trị liệu cùng nhóm làm việc, cảm thấy thoải mái cả về thể lý, tinh thần và cảm xúc.

 Văn phòng tâm lý trị liệu NewHope | TP.HCM 01/2021

Tài liệu tham khảo

DeAngelis T. Healing by design. Monitor on Psychology. http://www.apa.org/monitor/2017/03/healing-design.aspx. Updated March 2017. Accessed December 28, 2020.

Dijkstra, K., Pieterse, M. E., & Pruyn, A. Th. H. (2008). Individual differences in reactions towards color in simulated healthcare environments: The role of stimulus screening ability. Journal of Environmental Psychology, 28, 268 – 277.

Nicola Davies. Designing the Therapeutic Space: Using Layout, Color, and Other Elements to Get Patients in the Right Frame of Mind. https://www.psychiatryadvisor.com/home/practice-management/designing-the-therapeutic-space-using-layout-color-and-other-elements-to-get-patients-in-the-right-frame-of-mind/. Accessed December 28, 2020.

Pearson, M., & Wilson, H. (2012). Soothing spaces and healing places: Is there an ideal counselling room design? Psychotherapy in Australia, 18(3), 46 – 53.